Για τις αξίες
της ζωής στον ιδιωτικό και κοινωνικό - πολιτικό βίο των
ανθρώπων
ή
Για τις αξίες
που πρεσβεύουν ή παραβλέπουν οι άνθρωποι στην προσωπική
και κοινωνική - πολιτική ζωή τους.
του Φ. Κ. Βώρου
α.
Προοίμιο: Προσπάθεια ορισμού των αξιών.
β. Πεδία ή
είδη αξιών: στην κοινωνική ζωή, στις οικονομικές
σχέσεις, στην πολιτική δράση, στην επιστημονική έρευνα,
στην καλλιτεχνική προσπάθεια (αισθητική), στην
τεχνολογία, στη μεταφυσική ( θρησκεία, φιλοσοφία), στην
ψυχαγωγία, δηλαδή σε όλους τους τομείς πολιτισμού.
γ. Σχέση
αξιών, αρετών, αναγκών.
δ. Αξίες
διαφόρων εποχών, κοινωνιών, πολιτισμών, π.χ...
-
Αξίες στην αρχαία ελληνική κοινωνία της πόλης -κράτους.
-
Αξίες του Χριστιανισμού.
- Αξίες
της Γαλλικής Επανάστασης και άλλων κοινωνικών,
ιδεολογικών ρευμάτων...
ε. Αξίες
ατόμων, κοινωνικών ομάδων, εθνών, υποκειμενισμός,
αντικειμενικότητα, αξία της νηφαλιότητας στις ανθρώπινες
σχέσεις.
στ.
Καταξίωση / απαξίωση δράσεων, ιδεών, θεσμών, αξία της
νηφαλιότητας στο στοχασμό περί αξιών.
ζ. Αιώνιες
/ διαχρονικές αξίες ή ανάγκες; Ερμηνείες.
η.
Αξιολογία: ένα κεφάλαιο της Φιλοσοφίας.
θ.Η έννοια
ή το νόημα της αξιολόγησης (πράξεων, προσώπων, θεσμών,
καταστάσεων, λειτουργιών...).
ι. Αποδοχή,
προβολή, απόρριψη αξιών.
ια. Ειδικές
αξίες που προβάλλονται σε επιμέρους κοινωνικούς θεσμούς.
Πώς κρίνονται και αξιολογούνται. Πώς με το πέρασμα του
χρόνου ανανεώνονται ή τροποποιούνται.
α. Προσπάθεια
ορισμού
Όσα πράγματα ( ή
ιδιότητες, ή θεσμούς, ή αρχές ζωής ή λειτουργίες...) οι
άνθρωποι τα θεωρούν σημαντικά για τη ζωή τους ή ζηλευτά
και επιθυμούν να τα αποκτήσουν (ή να τα πρεσβεύουν και
να τα εφαρμόζουν στη ζωή τους...) αυτά ονομάζουν
αξίες και διακηρύσσουν ή αποδέχονται ότι αυτά «αξίζουν
τον κόπο» για να αποκτηθούν και να υπηρετούν τη ζωή,
για να την κάνουν πιο ευχάριστη ή σεβαστή. Αντιγράφω από
ένα συμπληρωματικό λήμμα φιλοσοφικού λεξικού που
γράφτηκε το 1994: «Αξία: καθετί που οι άνθρωποι
αναγνωρίζουν ότι «αξίζει» να προσπαθήσουν για να το
αποκτήσουν, να το ζήσουν, σε άλλους να το συστήσουν...»,
γιατί διευκολύνει ή ομορφαίνει τη ζωή τους ή
αποτελεί καύχημά τους ή υπηρετεί και την κοινωνική
αλληλεγγύη και συνοχή.
β. Πεδία δράσης
ανθρώπων όπου αναγνωρίζονται αξίες ποικίλες: στον
τομέα της οικονομικής ζωής για την απόκτηση και
διαχείριση οικονομικών αγαθών αναγνωρίζονται ως αξίες
οικονομικές: η εργασία για την απόκτηση
αγαθών, η περίσκεψη για καλή οικονομική
διαχείριση των αγαθών, η φροντίδα για τη
συντήρησή τους ως την ώρα της κατανάλωσης, η δίκαιη
διανομή τους πρώτα σε κείνους που συμβάλλουν στην
παραγωγή τους, χωρίς να αποκλείονται και άλλοι που
έχουν ανάγκη. Πρόκειται για αξίες απλές, που
όμως εγκλείουν πολύτιμο πρακτικό αποτέλεσμα πολύ
επιθυμητό. Πόσο σημαντικές είναι οι αξίες οι
οικονομικές γίνεται πολύ αντιληπτό, αν κάποια στιγμή
λείψουν τα αναγκαία για την επιβίωση οικονομικά αγαθά.
Είναι πιθανό ότι στην ιεραρχία των αξιών οι
οικονομικές έχουν την πρώτη θέση, επειδή σχετίζονται
άμεσα με την ανάγκη επιβίωσης (άρτος επιούσιος, συνήθως
πρώτο αίτημα των προσευχομένων).
Με ανάλογο τρόπο
κάνουμε λόγο για αξίες κοινωνικές, π.χ. κοινωνική
αντίληψη, ευαισθησία, αλληλεγγύη) στα πλαίσια της
κοινωνικής ζωής, για αξίες πολιτικές, για αξίες
επιστημονικές, (π. χ. έρευνα προσεκτική για
αναζήτηση της αλήθειας και προβολή της), για αξίες
αισθητικές (που εκφράζουν θαυμασμό, συγκίνηση για το
ωραίο), αξίες μεταφυσικές (απορίες για το άπειρο
του χώρου και του χρόνου), αξίες θρησκευτικές,
αξίες ψυχαγωγίας, τεχνολογίας. Αξία πρώτη για
όλους η υγεία.
γ. Διερεύνηση
της σχέσης αξιών, αρετών, αναγκών.
Αν αναρωτηθούμε
ποια σχέση έχουν ή συγγένεια οι ονομαζόμενες από τους
ανθρώπους αξίες (επιστημονικές, οικονομικές,
θρησκευτικές, αισθητικές και άλλες) προς ό, τι οι ίδιοι
άνθρωποι ονομάζουν αρετές και ανάγκες,
αβίαστα νομίζω θα καταλήξουμε στο ότι:
Οι ανάγκες
της ζωής οδηγούν τις συνειδήσεις στην ανάδειξη ή
αναγνώριση αξιών (στόχων που η προσέγγισή τους
προσφέρει ικανοποίηση, γιατί ανταποκρίνεται στις ανάγκες,
θεραπεύει ανάγκες). Έπειτα ο προσανατολισμός της
συνείδησης (της σκέψης, της βούλησης, της δράσης του
ατόμου) προς επίτευξη των αξιών και η αντίστοιχη
δραστηριότητα αναγνωρίζεται ως αρετή αντίστοιχη
και επαινείται. Ένα δείγμα τέτοιων διαλογισμών στην
πολιτική σκέψη: ο Περικλής, σύμφωνα με την αφήγηση του
Θουκυδίδη, προβάλλει σε δημόσια ομιλία του (δημηγορία)
ως αρετές του πολιτικού: «γνώναι τα δέοντα και
ερμηνεύσαι ταύτα, είναι τε φιλόπολιν και χρημάτων
κρείσσονα».
Προφανές ότι οι ανάγκες προβάλλονται ως αξίες
και η υπηρεσία των αξιών προβάλλεται ως αρετή
εκείνων που τις υπηρετούν.
δ. Αξίες,
αρετές διαφόρων εποχών, κοινωνιών, κοινωνικών ομάδων.
Μολονότι κάποιες
ανάγκες (επιβίωσης και βίωσης) αναγνωρίζονται ως
πρωταρχικές και πανανθρώπινες, ο τρόπος ικανοποίησής
τους και της προαγωγής τους σε αξίες και αρετές
διαμορφώνεται μέσα στις περιστάσεις κάθε κοινωνίας και
εποχής. Και κάθε κοινωνία ανάλογα με τις περιστάσεις που
αντιμετωπίζει προβάλλει αξίες και αρετές που την
υπηρετούν, που ανταποκρίνονται πιο άμεσα στις ανάγκες
της. Δείγματα γνωστά:
Στην αρχαία
ελληνική κοινωνία προβάλλονταν ως πρώτες ή κύριες αρετές:
σοφία, ανδρεία, σωφροσύνη ή φρόνηση, δικαιοσύνη,
μολονότι διάσημοι εκφραστές του αρχαίου ελληνικού
πολιτισμού ως άτομα στον τομέα της δράσης τους πρόβαλλαν
άλλες αξίες - αρετές. Παράδειγμα πρώτο: ο Θουκυδίδης
ανέδειξε σε αξία πρώτη την αναζήτηση της αλήθειας
(στον τομέα της Ιστορίας, της ιστοριογραφίας).
Παράδειγμα δεύτερο: ο Ιπποκράτης υπογράμμισε ως αξία -
αρετή πρώτη το επαγγελματικό ήθος του γιατρού, ο οποίος
καλείται να έχει κριτήριο πρώτο σε όλες τις κινήσεις του
ότι οφείλει να δρα «επ' ωφελία των καμνόντων».
Ο Πρωταγόρας από τη σκοπιά του ως δάσκαλος της
κοινωνικοπολιτικής ρητορικής υπογραμμίζει επιγραμματικά
την ανάγκη αναγνώρισης του δικαιώματος γνώμης /
διαφωνίας, όταν λέγει κατηγορηματικά: «περί παντός
πράγματος δύο εισίν λόγοι αντικείμενοι αλλήλοις» και «πάντων
χρημάτων μέτρον άνθρωπος».
Ο Αριστοτέλης ολοκληρώνοντας τον κύκλο επιστημονικών
αναζητήσεων πολλών φυσιολόγων (προδρόμων της
φυσικής επιστήμης) συνοψίζει επιγραμματικά ως αξία -
αρετή για τον επιστήμονα την αναζήτηση της αιτίας,
γιατί: «τότε μόνον οιόμεθα γιγνώσκειν τι, όταν τα αίτια
γνωρίσωμεν τα πρώτα».
Και πολλές δεκαετίες νωρίτερα (περί το 430 π.Χ. ) ο
Περικλής εκτιμώντας τις ανάγκες της πολιτικής
δράσης είχε προβάλει ως αξίες της πολιτικής κοινωνίας,
άρα ως αρετές για τον πολιτικό άνδρα, αυτές που δώσαμε
πιο πάνω και στη
σημ.3.
Ανάλογα στοιχεία
αρετολογίας κατά την εμφάνιση και πορεία του
Χριστιανισμού συνοψίστηκαν σε τρεις αναγκαίες για τον
Χριστιανό αξίες / αρετές: «πίστις, ελπίς, αγάπη».
Πολλούς αιώνες αργότερα οι πρωτεργάτες της Γαλλικής
Επανάστασης (1789) διατύπωσαν ως πρόγραμμα επαναστατικό
για ανατροπή της φεουδαρχίας και απελευθέρωση τoυ
ταπεινωμένου ανθρώπου τρεις αρετές / αξίες για όλους:
Ελευθερία, Iσότητα,
Αδελφοσύνη (Liberté,
Egalité,
Fraternité).
Οι κοινωνίες φιλελεύθερης οικονομίας που επικράτησαν
μετά προβάλλουν ως αξία πρώτη την ανταγωνιστικότητα
και θεωρούν αρετή πρώτη την ικανότητα επικράτησης μέσα
στον κόσμο του ανταγωνισμού. Αλλά στις κοινωνίες οι
πολλοί που δεν επικρατούν με τον ανταγωνισμό και
ενδεχόμενα υποφέρουν ως θύματα εκμετάλλευσης, αρχίζουν
να αμφισβητούν την αξία της ανταγωνιστικότητας στην «ελεύθερη»
οικονομία. Βλέπουν αρνητική την αξία αυτής της αξίας, τη
χαρακτηρίζουν αντικοινωνική. Σε αυτό το κλίμα μέσα η
πρώτη βιομηχανική χώρα της εποχής (19ου αι.),
η Βρετανία, αποδέχεται μια παροιμία: «ελευθερία για το
καμάκι ( τον ελεύθερο επιχειρηματία) σημαίνει θάνατο για
το σκορπιό». Και φυσικά ένα καμάκι μπορεί να θανατώσει
εκατοντάδες ή χιλιάδες σκορπιούς ή απλά να τους
εκμεταλλευτεί. Κέρδος ή ζημιά για την κοινωνία η
ελεύθερη οικονομία; Καταξιώνεται η ελεύθερη
ανταγωνιστική οικονομία από τη σκοπιά εκείνου που
πέτυχε και εκμεταλλεύεται συνανθρώπους, απαξιώνεται από
πολύ περισσότερους που απέτυχαν και γίνονται θύματα. Με
τα παραδείγματα αυτά επισημαίνουμε απλά ότι ενδέχεται
κάποια αξία να αξιολογείται διαφορετικά από μια άλλη
κοινωνική ομάδα, που ενδέχεται να διαμαρτυρηθεί και να
αγωνιστεί για να αντιστρέψει την πορεία ανάδειξης αξιών
και αντίστοιχων αρετών. Πρόκειται για σύγκρουση ιδεών,
ιδεολογιών ως προς την καταξίωση ή απαξίωση μιας αξίας.
Στις αρχές του
20ού αι. μια άλλη κοινωνία, πληγωμένη από την επικράτηση
της αξίας της ανταγωνιστικής οικονομίας, αγωνίστηκε για
την ανατροπή της ( με τη Ρωσική Επανάσταση του Οκτώβρη
1917). Και μόλις επικράτησε προώθησε μια άλλη αξία
οικονομικής ζωής, που εκφράζεται με τον πρώτο σχετικό
νόμο της: « Η γη ανήκει σε εκείνους που την
καλλιεργούν». Αξία πρώτη η εργασία. Οι ως τότε
ακτήμονες πανηγύριζαν, οι ως τότε μεγαλογαιοκτήμονες
γυμνώθηκαν και οργάνωσαν Αντεπανάσταση και δέχτηκαν
Επέμβαση ξένων στην πατρίδα τους!Οι αξίες αξίζουν τόσο
όσο δέχονται εκείνοι που τις αξιολογούν από
τη σκοπιά που τις βλέπουν.
ε. Αξίες ατόμων, κοινωνικών ομάδων, θεσμών, εθνών, ομάδων εθνών, της
ανθρωπότητας όλης. Ερμηνεία αυτών και έπαινοι των
αντίστοιχων αρετών.
Από την ιστορία
των κοινωνιών γνωρίζουμε ότι κατά καιρούς:
Κάποιες σημαντικές
για την ύπαρξή τους αξίες τις αποδέχονταν σχεδόν
καθολικά, τις θαύμαζαν, τις επαινούσαν ως αρετές
(βλέπε § δ), και θεωρούσαν άτομα μειωμένης αξίας
όσους αδυνατούσαν να τιμήσουν αυτές τις αξίες στο βαθμό
που ίσως θα μπορούσαν. Λογουχάρη, στην αρχαία ελληνική
πόλη η ανδρεία ήταν όρος επιβίωσης του ατόμου και του
συνόλου, ειδικά στις περιόδους του πολέμου (ειδική
επιβεβαίωση από τα ομηρικά έπη). Παράλληλα τιμούσαν τη
σοφία (δείγμα ο Νέστορας) έως και την πανουργία για
λόγους επιβίωσης (και διάσωσης των συντρόφων), δείγμα ο
Οδυσσέας.
Αλλά στην οργάνωση
των κοινωνιών και τον τρόπο επίλυσης των πολιτικών
προβλημάτων διαμόρφωσαν δυο τουλάχιστον ομάδες αξιών και
οι υπερασπιστές τους (Ολιγαρχικοί - Δημοκρατικοί)
αντιπάλευαν την προβολή των αντίστοιχων ιδεών - αξιών.
Ανάλογες εκφάνσεις προβολής και τριβής μπορεί να
εμφανίζουν και οι αξίες ευρύτερων ομάδων (εθνών,
πολιτισμών), που έφτασαν να προβάλλουν τις δικές τους
αξίες ως σημαία του κόσμου και σύμβολο περιφρόνησης για
τους άλλους ή και αντιδικίας προς τους άλλους.
(Ενδεικτικά θυμίζω τις «αξίες» του Ναζισμού,
των Αρίων ή τις «Αξίες της Δύσης έναντι της Ανατολής»,
την ιερή και ανιστόρητη αντιδιαστολή βάρβαρης Ανατολής
έναντι της πολιτισμένης Δύσης κ.λπ., κ.λπ.).
Όλα αυτά τα
συμπτώματα βέβαια είναι δείγματα παρανόησης των αξιών,
ιδιαίτερα όταν απουσιάζει η νηφαλιότητα και η φρόνησηή
πλεονάζει το συμφέρον, η ιδιοτέλεια.
στ. Καταξίωση,
απαξίωση, μεταξίωση αξιών, ιδεών, δράσεων, θεσμών που
βασίζονται σε κάποιες αξίες.
Όπως προσημειώσαμε
(§ γ΄), οι αξίες αναγνωρίζονται και προβάλλονται
ανάλογα με τις ανάγκες της ζωής γενικά, ανάλογα με τις
ανάγκες και σχέσεις της κοινωνικής ζωής ειδικά. Ο
σεβασμός για τη ζωή διαπιστώνουμε ότι είναι καθολικός,
επίσης ο σεβασμός για την ελευθερία και την αξιοπρέπεια
του ατόμου. Όμως οι συνθήκες ζωής μέσα στην κοινωνία
δημιουργούν συχνά αυξομειώσεις ή διακυμάνσεις για την
αξία των αξιών ή για τα όριά τους, κάποτε για την ίδια
την αξία τους. Αλλοτε προκαλούν γενικότερη κρίση αξιών
ή και συγκρούσεις αξιών. Και μένει το άτομο ( ή
ομάδες ... ατόμων) μόνος κριτής υπεύθυνος να αποφασίζει
αποδοχή, απόρριψη, αξιολόγηση αξιών ή απαξίωση και μεταξίωση (μετακίνηση αξιών σε άλλους τομείς δράσης).
Μερικά
περιστατικά από την κοινωνική, θρησκευτική, πολιτική
ζωή μπορούμε να τα επικαλεστούμε για τον ειδικό λόγο
ότι έχουν καταγραφεί στη συνείδηση της κοινωνίας ως
έκφραση κοινωνικών, θρησκευτικών, πολιτικών αξιών και
στις μεταβαλλόμενες ιστορικές περιστάσεις.
-
Το
Ψήφισμα του Διοπείθη, που έγινε δεκτό από το Δήμο
των Αθηναίων 431 π.Χ.: «Διοπείθης έγραψεν
εισαγγέλλεσθαι τους τα θεία μη νομίζοντας ή λόγους
περί μεταρσίων διδάσκοντας»... «και μόνην φασίν Θεανώ
την Μένωνος Αγραυλήθεν αντειπείν προς το ψήφισμα,
φάσκουσαν ευχών, ου καταρών ιέρειαν γεγονέναι» (=Ο
Διοπείθης εισηγήθηκε στο Δήμο Ψήφισμα να
καταγγέλλονται και να δικάζονται όσοι δεν
αποδέχονται τους θεούς της πόλης ή ασχολούνται με τα
φυσικά φαινόμενα του ουρανού... και λένε ότι μόνη η
Θεανώ, η κόρη του Μένωνα, από την ' Αγραυλο,
διαμαρτυρήθηκε γι' αυτό το Ψήφισμα λέγοντας ότι έχει
γίνει ιέρεια για να διατυπώνει ευχές όχι κατάρες).
(Πλουτάρχου, Περικλής, § 17, Εγκυκλοπαίδεια
Δομή, λήμμα Διοπείθης).
-
32
χρόνια αργότερα κατηγορείται ο Σωκράτης από τους
κατηγόρους του ως « ους μεν η πόλις νομίζει θεούς
ου νομίζων..., αδικεί δε και τους νέους διαφθείρων»
(= ο Σωκράτης διαπράττει αδικία, γιατί δεν
αποδέχεται τους θεούς που έχει αποδεχτεί επίσημα η
πόλη... Επιπλέον αδικεί και γιατί διαφθείρει τους νέους
με αυτά που διδάσκει).. Και οι δικαστές, σύμφωνα με
το γενικό κλίμα δικαιοδοσίας τότε, έκριναν ότι ο
Σωκράτης όφειλε να επιλέξει ως τιμωρία του ή το
θάνατο (με κώνειο, ποτήρι δηλητήριο) ή την
αειφυγία (να φύγει από την πόλη του ως εξόριστος
για πάντα, για όλη τη ζωή του). Προτίμησε το πρώτο,
με αξιοπρέπεια. Και κέρδισε αιώνιο
σεβασμό.
Και στα δυο αυτά
περιστατικά διακρίνουμε αξίες που αποδέχεται η μια
πλευρά και τις επικρίνει ή τις αρνείται η άλλη (ίσως
περιστασιακά).
-
Γνωρίζουμε από την Ιστορία πολλά περιστατικά
σύγκρουσης όχι μόνο μεταξύ πιστών διαφόρων θρησκειών
αλλά και μεταξύ πιστών της ίδιας θρησκείας, επειδή είχαν
ή νόμιζαν ότι είχαν κάποιες δογματικές διαφορές. Αυτό
σημαίνει ότι σέβονταν κάποιες αξίες θρησκευτικές, αλλά
τις αξιολογούσαν ή τις ερμήνευαν διαφορετικά. (Στην
Ιστορία αφθονούν οι θρησκευτικοί πόλεμοι και των δυο
μορφών).
-
Στην
πολιτική ζωή: το Κόμμα των Φιλελευθέρων κέρδισε τις
εκλογές του 1910 στη χώρα μας με βασική αρχή τη
διακήρυξη «ελευθερίας των ιδεών». Το ίδιο κόμμα μέσα
σε άλλες περιστάσεις ψήφισε περίπου 20 χρόνια αργότερα
ειδικό νόμο «δίωξης ιδεών» (το Ιδιώνυμο, ν. 4229/ 1929).
Πολιτικοί του ίδιου χώρου προβάλλουν κάποιες αξίες ως
ιδεολογία τους και τις παραμερίζουν αργότερα.
Ανάλογες μεταβολές
μπορούμε να επισημάνουμε σε όλους τους τομείς της ζωής
και των αντίστοιχων αξιών, όπου παρατηρούμε
εναλλασσόμενες φάσεις καταξίωσης, απαξίωσης, μεταξίωσης.
ζ. Αξίες
αιώνιες ή διαχρονικές;
Συχνά οι
υπερασπιστές ποικίλων ευγενών αξιών χρησιμοποιούν τον
αξιολογικό όρο αιώνιες, για να τιμήσουν αυτές τις
αξίες που υπερασπίζουν. Ο ζήλος τους είναι ζηλευτός,
αλλά και κάποια μονομέρεια στο λόγο τους ορατή, γιατί
προχωρούν σε απόλυτες κρίσεις / γενικεύσεις
παραβλέποντας πολλές τραγικές εκτροπές ιστορικά πολύ
γνωστές. Παραβλέπουν λ.χ. ή παρασιωπούν :
Περιστάσεις
ιστορικές όπου καταδιώχτηκαν οι υπερασπιστές της
αλήθειας από ομάδες κοινωνικές που δεν την ήθελαν, όπου
καταστράφηκαν έργα τέχνης (θρησκευτικής) από οπαδούς
άλλων θρησκειών, όπου θυσιάστηκαν ιδεολόγοι μιας
πολιτικής από τους εκφραστές μιας άλλης, ίσως και
αδελφούς.
Γενικά, άλλες
εποχές και περιστάσεις προβάλλουν άλλες αξίες, ανάλογα
με τις ανάγκες και επιδιώξεις τους. Ίσως μπορούμε να
αποδεχτούμε μια γενίκευση σχετική :
Όλες οι κοινωνίες
προβάλλουν κάποιες αξίες ανάλογα με τις ανάγκες τους και
υποτιμούν άλλες, αλλά οι βασικές αξίες (π.χ. ο σεβασμός
για τη ζωή, τα αγαθά ζωής, αναζήτηση πίστης, μια
μεταφυσική σωτηρία, προβολή της επιστημονικής αλήθειας,
θαυμασμός για το ωραίο κ.α.) ολοένα, διαχρονικά δηλαδή,
αναδύονται στην επιφάνεια της φουρτουνιασμένης
θάλασσας, έστω και ύστερα από φουρτούνες και ναυάγια.
η. Αξιολογία:
ένα κεφάλαιο της Φιλοσοφίας.
Οι φιλόσοφοι
προβάλλουν συνήθως κάποιο σύστημα αξιών και επιχειρούν
κάποια ταξινόμηση. Συστηματική διερεύνηση του
προβλήματος επιχείρησαν στοχαστές της Νεότερης και
Σύγχρονης Εποχής. Ενδεικτικά μνημονεύουμε κάποια
ταξινόμηση των θεμάτων Αξιολογίας και κάποια σχετική
βιβλιογραφία: από το βιβλίο του Χαράλαμπου Θεοδωρίδη,
Εισαγωγή στη Φιλοσοφία, β΄ έκδοση (1954), σελ. 87,
αντιγράφω:
Οι Κλάδοι της
Φιλοσοφίας
Θεωρητική
Φιλοσοφία: Γνωσιοθεωρία...
Μεταφυσική
Πρακτική
Φιλοσοφία: Αξιολογία
(επιστημονική βιοθεωρία )
|
![](../images/12.gif) |
Γενική Αξιολογία
Ηθική
Φιλοσοφία του Δικαίου
Φιλοσοφ. της Κοινωνίας /
Πολιτείας
Αισθητική
Φιλοσοφία της Θρησκείας |
Με αυτό το νόημα
της Αξιολογίας σε αυτήν αναφέρονται πολλά συγγράμματα,
που αναλύουν ποικίλες αξίες, λογουχάρη:
Ε. Π. Παπανούτσου,
Αισθητική, Ηθική, Γνωσιολογία
Η Ηθική Συνείδηση
και τα Προβλήματά της,
Φιλοσοφία και
Παιδεία
θ. Η έννοια της
Αξιολόγησης και τα όριά της
Σχεδόν αυθόρμητα η
ανθρώπινη σκέψη κινείται προς επιδοκιμασία ή
αποδοκιμασία πράξεων, προσώπων, θεσμών, καταστάσεων,
εξελίξεων, που η παρουσία ή λειτουργία τους συγκινεί ή
επηρεάζει τον κρίνοντα. Αυτός διατυπώνει κρίση - με
κάποιο στοιχείο αιτιολογικό - καταξίωσης ή απαξίωσης για
την πράξη ή το πρόσωπο, που προκάλεσε την επιδοκιμασία ή
αποδοκιμασία του. Αυτό το στοιχείο είναι συνήθως ένα
επίθετο, με το οποίο κρίνεται η πράξη ή το πρόσωπο
θετικά ή αρνητικά. Παραδείγματα:
Η βροχή ήταν
ευεργετική.
Η υπογεννητικότητα
στην κοινωνία μας είναι ανησυχητική.
Η απάντηση του
Προέδρου είναι αλαζονική.
Όλα μου φάνηκαν
ωραία κ.λπ., κ.λπ.
Η αξιολογική
κρίση μπορεί να είναι δίκαιη ή άδικη, συνήθως είναι
πηγαία και κρίνεται ως υποκειμενική. Στον επιστημονικό
λόγο, όπου η αντικειμενικότητα κρίνεται αναγκαία, η
παρεμβολή αξιολογικών κρίσεων, π.χ. στην ιστορική
αφήγηση, θεωρείται μειονέκτημα· (εκεί προέχει η
ακρίβεια για το γεγονός, με απάντηση στα βασικά
ερωτήματα: Τι έγινε; Από ποιον/ ποιους; Πότε; Πού; Πώς;
Γιατί;).
Η έννοια της
Αξιολόγησης προσλαμβάνει ειδικό περιεχόμενο στα πλαίσια
ποικίλων θεσμών (π.χ. της Εκπαίδευσης), όπου ζητείται και αξιολόγηση των ατόμων (π.χ. των
Εκπαιδευτικών) για το έργο που προσφέρουν. Εκεί
δημιουργείται συχνά ένα δίλημμα:
Ο αξιολογούμενος
κρίνεται για τις αξίες που πρεσβεύει σε σχέση με την
αποστολή του (λ.χ. αξίες παιδαγωγικές) ή τις αξίες που
έχουν καθιερωθεί στο θεσμό, τον οποίο υπηρετεί (αξίες
θεσμικά καθιερωμένες); Μια λύση στο δίλημμα μπορεί να
είναι ο νόμος,
στο βαθμό που συνοψίζει και συναιρεί - με κάποια
διαδικασία συναινετική - τις αξιολογικές απόψεις της
κοινωνίας, η οποία δημιουργεί το θεσμό για τις ανάγκες
της.
Η
κοινωνική συνοχή απαιτεί το δεύτερο κριτήριο (αξίες
κοινωνικά αποδεκτές, π.χ. σεβασμό της προσωπικότητας για
όλους) και οδηγεί στη διαμόρφωση αντίστοιχων κριτηρίων
αξιολόγησης του κρινόμενου: σε ποιο βαθμό πραγματοποιεί
το παιδαγωγικό του έργο, που ο νόμος (δηλ. η νομοθετούσα
κοινωνία) απαιτεί. Κάποτε όμως η απαίτηση του νόμου
δημιουργεί συνειδησιακό πρόβλημα για τον κρινόμενο.
Ευτύχημα είναι για τον κρινόμενο και τον κρίνοντα το να
διαμορφώνονται τα κριτήρια αξιολόγησης ως το όριο
εκείνο, όπου ο αξιολογούμενος κρίνεται για ερωτήματα,
που δεν καταργούν την ελευθερία της συνείδησής του,
όπως:
-
Σε
ποιο βαθμό έχει τα λεγόμενα τυπικά προσόντα (πτυχίο
σπουδών).
-
Σε
ποιο βαθμό ανταποκρίνεται στα υπηρεσιακά του καθήκοντα
(λ.χ. ο εκπαιδευτικός να διδάσκει με τρόπο αποδοτικό το
αντικείμενο της ειδικότητάς του και να επιτελεί συναφή
έργα: εποπτεία σχολικής ζωής, εργασία γραμματειακή
κ.λπ.).
-
Σε
ποιο βαθμό φροντίζει να ενημερώνεται σε συναφείς προς το
έργο του επιστημονικές και τεχνολογικές εξελίξεις.
-
Κατά
πόσο ενδιαφέρεται για την καλή λειτουργία της υπηρεσίας
του και την καλή επικοινωνία με το κοινό του (λ.χ. για
τον εκπαιδευτικό: κατά πόσο έχει παιδαγωγική επικοινωνία
με το μαθητικό ακροατήριό του και τους γονείς των
μαθητριών / μαθητών του.
-
Κατά
πόσο σέβεται τη διαμορφούμενη προσωπικότητα των
μαθητριών / μαθητών του και φροντίζει να προωθεί την
αρχή των ίσων ευκαιριών, όσο βέβαια εξαρτάται αυτό από
τον ίδιο τον εκπαιδευτικό.
ι. Συνέπεια λόγων
και πράξεων σε σχέση προς τις διακηρύξεις και προσδοκίες
ή αξιώσεις.
Συνηθισμένο το φαινόμενο της ασυνέπειας (για τα άτομα,
τις κοινωνικές ομάδες, τις κοινωνίες): άλλα διακηρύττουν
ως αξίες, άλλα πράττουν, άλλοτε συστηματικά και
συνειδητά, άλλοτε συμπτωματικά και ίσως χωρίς να το
έχουν συνειδητοποιήσει. Μπορεί να μιλάμε για σύγχυση ή
πλάνη ή υποκρισία και δολιότητα. Στην επιστήμη, ειδικά
στην ιστορική αφήγηση, η αναζήτηση της αλήθειας και η
διακρίβωση συμφωνίας ή διάστασης λόγων - πράξεων είναι
χρέος επιστημονικό, όπως από τα χρόνια τα παλιά
επισήμανε ο Θουκυδίδης. Δεν μπορεί κανείς να αξιολογεί
την Αθηναϊκή Δημοκρατία μόνο από όσα έλεγε ο κύριος
οικοδόμος της ή εκφραστής της, ο Περικλής, στον Επιτάφιο, λόγο επικήδειο για τους πρώτους νεκρούς του
Πολέμου. Οφείλει να παραθέτει και όσα την ίδια εκείνη
περίοδο έπραξε εις βάρος άλλων πόλεων - κρατών
(αυθαίρετη μεταφορά του Συμμαχικού Ταμείου από, τη Δήλο
στην Αθήνα, επιβολή του αθηναϊκού νομίσματος στους
Συμμάχους, χρησιμοποίηση του στόλου της Συμμαχίας εις
βάρος των Συμμάχων, όταν εκείνοι διαμαρτύρονταν,
Ψήφισμα του Διοπείθη,
Ψήφισμα κατά των Μεγαρέων.
Φρονώ ότι η
αξιολόγηση για πρόσωπα και θεσμούς είναι αίτημα
κοινωνικό και χρέος επιστημονικό, με κάποιες αρχές και
κριτήρια, ώστε να διασφαλίζεται η αντικειμενικότητα και
δικαιοκρισία. Όταν και όπου η αξιολόγηση αμελείται,
παραποιείται ή καταργείται, εκεί μοιραία επακολουθεί
μείωση προσπάθειας, έλλειμμα βελτίωσης, χαλάρωση και
μαρασμός. Τελικά έρχεται και αναξιοπιστία και μείωση
υπόληψηςγια
πρόσωπα και θεσμούς. Τότε γίνεται λόγος για Κρίση Αξιών. Φρονώ ότι πρόκειται για
ακρισία συνειδήσεων, που έχουν
αποδεχτεί πορεία μη αξιολόγησης (μη εγρήγορσης των
ατόμων για βελτίωση) του έργου τους.
ια΄.
Ειδικές αξίες που προβάλλονται σε επιμέρους κοινωνικούς
θεσμούς. Πώς κρίνονται και αξιολογούνται. Γιατί και πώς
με το πέρασμα του χρόνου ανανεώνονται ή τροποποιούνται.
Είναι
αυτονόητο ότι σε διάφορους τομείς αναγκών και
δραστηριοτήτων (οικονομικής ζωής, πολιτικής
δραστηριότητας, κοινωνικής συμβίωσης, επιστημονικής
έρευνας, θρησκευτικής ζωής, καλλιτεχνικής δημιουργίας,
Εκπαίδευσης) διαφορετικές αξίες και αντίστοιχες αρετές
προβάλλονται και επαινούνται, όπως σημειώσαμε από την
αρχή. Εύλογο οι εκπαιδευτικοί να αναρωτιούνται και να
διερευνούν ποιες αξίες προβλήθηκαν κατά καιρούς στην
Εκπαίδευση ως θεσμό, στην Παιδαγωγική ως λειτούργημα.
Ενδεικτικά θυμίζω:
-
Ο
Δημόκριτος, με το απόσπασμα 33, υπογραμμίζει την αξία
της διδαχής γράφοντας: «Διδαχή και φύσις παραπλήσιόν
εστι·η
γαρ διδαχή μεταρυσμοί την φύσιν, μεταρυσμούσα δε
φυσιοποιεί».
Υπογραμμίζει μια αξία και σπεύδει να την αιτιολογήσει.
Αυτόματα προκύπτει και ένα συμπέρασμα: ότι θεωρεί
αρετή επαινετή την ικανότητα κάποιου να προσφέρει
διδαχή
πλούσια σε περιεχόμενο, κατανοητή στη διδακτική πράξη.
-
Λίγο
πριν ή λίγο μετά από εκείνον άλλος σύγχρονός του
στοχαστής, ο Πρωταγόρας, απαντώντας σε ερώτηση του
Σωκράτη
υπογράμμισε τη μοναδική αξία που έχει η καλλιέργεια
«ευβουλίας περί των κοινών και περί των ιδίων»
συμφερόντων. Προάγει σε πρώτη αξία ως σκοπό παιδείας την
ευβουλία (ευ+βούληση ή βούλευση για το άτομο και την
κοινωνία όπου αυτό ανήκει).
Εμείς σήμερα ποιες
μπορούμε να θεωρήσουμε αξίες πρώτες της Εκπαίδευσης (ως
θεσμού) και της Παιδαγωγικής (ως λειτουργίας
επικοινωνιακής) σχέσης ανάμεσα στο δάσκαλο και το
μαθητή; Λογουχάρη, μια ενδεικτική καταγραφή
εκπαιδευτικών - παιδαγωγικών αξιών / επιδιώξεων / ευχών:
- Η μετάδοση γνώσεων
αναγκαίων, χρήσιμων, ωραίων (γοητευτικών, ελκυστικών)
και αποφυγή ιδεών αδρανών,
που αδρανοποιούν τη σκέψη.
- Η οργάνωση σχολείου με
λειτουργικότητα.
- Η ευαισθητοποίηση για
θέματα κοινωνικής αλληλεγγύης.
- Η καλλιέργεια κριτικής
ικανότητας, γιατί με τις κρίσεις που διατυπώνει το άτομο
εκφράζει τις αξίες που πρεσβεύει και τη δύναμη που έχει
να τις υπερασπίζει.
- Ο σεβασμός για τη
διαμορφούμενη προσωπικότητα του παιδιού - εφήβου.
- Η ενθάρρυνση για
δημιουργική δράση με αυτοπεποίθηση.
- Η καλλιέργεια αμοιβαίου
σεβασμού και ανεξιγνωμίας στα πλαίσια της κοινωνικής
ζωής και συνεργασίας.
Φ. Κ. Βώρος,
Ph.
D.,
επίτ.
Σύμβουλος του Παιδαγ. Ινστιτούτου
Ενδεικτική
βιβλιογραφία
1.
Ειδικά λήμματα: αξία,
αξιολογία, αξιολογική κρίση σε λεξικά, κυρίως
Φιλοσοφικά, λ.χ. στο Φιλοσοφικό και Κοινωνιολογικό
Λεξικό από τις εκδόσεις «Καπόπουλος», 1994.
2.
Χαράλ. Θεοδωρίδη,
Εισαγωγή στη Φιλοσοφία (1954). Κεφ. «Αξιολογία».
3. Θεόφ. Βορέα,
Εισαγωγή
εις την Φιλοσοφίαν (εκδ. ΟΕΔΒ, 1948).
4.
Ε.Π. Παπανούτσου, «Γεγονός και αξία» (στο βιβλίο του
ίδιου, Προβλήματα Φιλοσοφίας)
5.
Mario Vigetti,
Ιστορία της Αρχαίας Φιλοσοφίας, μετ. Γιάννη Χ.
Δημητρακόπουλου, κεφ. «Φύση, Νόμοι και Αξίες» , σελ.
132-139.
6. David
Fontana, Ψυχολογία για
Εκπαιδευτικούς, μετ. Μαρίνας Λώμη, εκδόσεις «Σαββάλας»,
κεφ. 9: «Οι αξίες και η ανάπτυξη της Προσωπικότητας»,
σελ. 285-298.
7. Μαρκ Φερρό - Φιλίπ Ζαμμέ,
Ποιες γνώσεις και ποιες αξίες να μεταδώσουμε στα
παιδιά μας; (μετ. Πελαγίας Μαρκέτου, εκδ. «Μεταίχμιο».
Αντιμετώπιση ή μάλλον προβληματισμός για την αξία των
αξιών από παιδαγωγική σκοπιά.
8. Συλλογικό έργο (Πρακτικά
Συμποσίου) Οι Αξίες: Παράδοση και Δημιουργία (εκδ. Ελλ.
Εταιρείας Φιλοσ. Μελετών, σειρά «Μαρτυρίες», αριθμ. 1,
1991), ειδικά οι συνεργασίες των:
Δ. Γεώργα, Μια
κοινωνική, ψυχολ. ανάλυση των αξιών (σελ. 74).
Κ. Νιάρχου, Η
κρίση της ελληνικής παιδείας και η κρίση των αξιών
(σελ.113).
Δημ. Κούτρα, Οι
αξίες στην ηθική του Αριστοτέλους.
Θ. Σταυρόπουλου, Η
κρίση των αξιών στη βιομηχανική κοινωνία.
|